Γράφει ο Νίκος Κ. Χαβιάρας δ.Φ.
Τα πρώτα πυρά, λοιπόν, ανάμεσα στους αντιπάλους ανταλλάσσονταν, χωρίς να παραβιασθεί η βασική εντολή του Κόδριγκτον, που ήταν τα συμμαχικά πλοία να ανοίξουν πυρ μόνο αν δέχονταν επίθεση. Με τον τρόπο που άρχισε η ναυμαχία ευνοήθηκαν τα ευρωπαϊκά πλοία, τα οποία δεν είχαν προλάβει να «στοιχηθούν» απέναντι από εκείνα του Οθωμανικού στόλου, βρίσκονταν σε κίνηση, παρά τη στενότητα του χώρου στον κόλπο. Τα πλοία των Τουρκοαιγυπτίων ήταν αγκυροβολημένα σε τρεις σειρές σε σχήμα ημισελήνου, κοντά στην ξηρά και πολύ πλησίον το ένα στο άλλο, γι’ αυτό δεν είχαν μεγάλα περιθώρια κίνησης και ελιγμών. Έτσι, δεν μάθαμε ποτέ αν το σχέδιο του Κόδριγκτον (που προέβλεπε τα πλοία των συμμάχων να εισέλθουν στο εσωτερικό της αντίπαλης ημισελήνου) ήταν όντως σωστό (όπως έδειξε η έκβαση της ναυμαχίας) ή τουλάχιστον παρακινδυνευμένο, αφού στην ουσία επέτρεπε στον στόλο του να περικυκλωθεί. Από την άλλη πλευρά, το σχέδιο αυτό έδειχνε ότι ο Άγγλος είχε υψηλή εμπιστοσύνη στα πληρώματά του, όντως πολύ ανώτερα σε εκπαίδευση, εμπειρία και πειθαρχία από τους αντιπάλους τους.
Αποφασιστικό ρόλο στο να γείρει η πλάστιγγα προς την πλευρά των Ευρωπαίων έπαιξε η ναυαρχίδα του Κόδριγκτον “Asia”, που στην αρχή κατέστρεψε με τα 84 κανόνια της την υποναυαρχίδα «Φαχτί Μπαρί». Επίσης η «Ασία», μαζί με τη ρωσική ναυαρχίδα «Αζόφ», κατέστρεψαν αμέσως με κανονιοβολισμούς τη φρεγάτα από την οποία προήλθαν οι πυροβολισμοί που σκότωσαν τον απεσταλμένο του Κόδριγκτον, σε μία τελευταία προσπάθεια συνδιαλλαγής, τον Έλληνα Πέτρο Μικέλη. Ύστερα πια η σύρραξη γενικεύθηκε. Το ρωσικό πλοίο, μάλιστα, κατέστρεψε άλλες τρεις οθωμανικές φρεγάτες και μία κορβέτα. Ανάλογα έδρασε και το γαλλικό «Μπρεσλάου». Επιπλέον, αρκετά πλοία των Τουρκοαιγυπτίων συγκρούονταν μεταξύ τους και υπέστησαν μεγάλες ζημιές. Η κατάληξη, στις έξι η ώρα περίπου, ήταν μια πραγματική πανωλεθρία των Οθωμανών. Οι απώλειές τους ανήλθαν σε 60 πλοία και 6000 νεκρούς. Ο συμμαχικός στόλος έχασε μόλις δύο πλοία και είχε 172 νεκρούς και περίπου 480 τραυματίες. Ο Ιμπραήμ κατέφυγε στα βουνά της Μεσσηνίας, ενώ την επομένη, στη ναυαρχίδα του Κόδριγκτον, συνάφθηκε ανακωχή –την οποία ο Αιγύπτιος δεν τήρησε εξ ολοκλήρου.
Ο αντίκτυπος της έκβασης της ναυμαχίας περιλάμβανε, βέβαια, πανηγυρισμούς από τους Έλληνες, αλλά οργή και απειλές εναντίον των Ευρωπαίων από τον σουλτάνο, ο οποίος, παρά τους σχετικούς φόβους, δεν προσέφυγε σε θηριωδίες. Διαφορετικές ήταν οι αντιδράσεις στις τρεις συμμαχικές χώρες –από τις κυβερνήσεις τους, καθώς η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη είχε ενθουσιασθεί. Στην Αγγλία η νέα κυβέρνηση χαρακτήρισε τη ναυμαχία «απρόοπτο συμβάν» και λίγο μετά απάλλαξε τον Κόδριγκτον από τα καθήκοντά του. Στη Γαλλία ο βασιλιάς Κάρολος Ι΄ μίλησε στην Εθνοσυνέλευση για ημέρα δόξας για το γαλλικό ναυτικό. Ο τσάρος της Ρωσίας Νικόλαος Α΄ παρασημοφόρησε τον Έυδεν. Ήταν, πάντως, ζήτημα χρόνου πλέον ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄, σε συνδυασμό και με την ήττα του στο ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1828 που ακολούθησε, να αποδεχθεί όρους που δεν συζητούσε καν πριν από τη ναυμαχία του Ναβαρίνου, την τελευταία μεγάλη ναυμαχία με ιστιοφόρα πλοία στην ιστορία.
