Γράφει ο Στέλιος Κωστάλας
Σε μια γωνιά του κόσμου που φαντάζει ιδανική, με λίμνες καθρέφτες, οργανωμένες πόλεις και μια κοινωνική πρόνοια που φτάνει σχεδόν σε κάθε πολίτη, παραμονεύει μια σκοτεινή σκιά. Οι Σκανδιναβικές χώρες — η Σουηδία, η Νορβηγία, η Δανία, η Φινλανδία και η Ισλανδία — παρά την εντυπωσιακή ποιότητα ζωής που προσφέρουν, αντιμετωπίζουν ένα αθέατο και βαθιά ανθρώπινο πρόβλημα: την αυτοκτονία.
Η εικόνα της Σκανδιναβίας στους περισσότερους μοιάζει με όνειρο. Ισότητα, καθαρές πόλεις, σεβασμός στο περιβάλλον και πολιτείες που στέκονται στο πλευρό του πολίτη από την κούνια ως το γήρας. Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, να παρατηρούνται υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών σε αυτές τις χώρες; Το φαινόμενο είναι υπαρκτό και σοβαρό. Ιδιαίτερα στη Φινλανδία, όπου οι ετήσιες αυτοκτονίες φτάνουν περίπου τις 13 ανά 100.000 κατοίκους — αριθμός σημαντικά αυξημένος σε σύγκριση με άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Η Ισλανδία παρουσιάζει αντίστοιχα ανησυχητικά δεδομένα, ενώ και στη Σουηδία, τη Νορβηγία και τη Δανία, οι δείκτες, αν και κάπως χαμηλότεροι, δεν παύουν να εγείρουν ερωτήματα.
Σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι περισσότεροι αυτόχειρες είναι άνδρες, ιδίως νεαρής ή μέσης ηλικίας, πολλοί από τους οποίους κατοικούν σε απομονωμένες περιοχές. Η αυτοκτονία σπάνια έχει μία και μοναδική αιτία. Στη Σκανδιναβία, το πρόβλημα φαίνεται να συνδέεται με έναν συνδυασμό ψυχολογικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Ο μακρύς, σκοτεινός χειμώνας με τις ατελείωτες ώρες σκοταδιού έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει τη διάθεση και την ψυχική υγεία πολλών ανθρώπων, προκαλώντας την εποχιακή κατάθλιψη (SAD). Η μοναξιά είναι επίσης ένα φαινόμενο που, αν και συχνά αποσιωπάται, αγγίζει πολλούς κατοίκους των βόρειων χωρών. Οι κοινωνικές σχέσεις είναι συχνά πιο αποστασιοποιημένες, και το μοντέλο του ανεξάρτητου ατόμου ενισχύει την απομόνωση, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους ή στους νέους που αντιμετωπίζουν κρίσεις ταυτότητας ή επαγγελματικής αποτυχίας.
Παράλληλα, η έντονη κουλτούρα της “τελειότητας” και της αυτάρκειας ενδέχεται να κάνει ακόμα πιο δύσκολη την αναζήτηση βοήθειας. Πολλοί άνθρωποι διστάζουν να παραδεχτούν ότι υποφέρουν ψυχικά, φοβούμενοι το κοινωνικό στίγμα ή την αποδοκιμασία, ακόμη και μέσα σε κοινωνίες που καυχιούνται για την αποδοχή της διαφορετικότητας. Οι Σκανδιναβικές κυβερνήσεις αναγνωρίζουν πλέον το πρόβλημα και αναπτύσσουν προγράμματα πρόληψης και παρέμβασης. Η Φινλανδία έχει εφαρμόσει εθνικά σχέδια για τη μείωση των αυτοκτονιών μέσω της ενίσχυσης της ψυχικής υγειονομικής φροντίδας, της εκπαίδευσης των γιατρών στην αναγνώριση του κινδύνου, και της λειτουργίας τηλεφωνικών γραμμών υποστήριξης. Στη Σουηδία, η συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία έχει ενταθεί σε σχολεία και πανεπιστήμια, ενώ σε πολλές πόλεις της Νορβηγίας έχουν δημιουργηθεί κοινότητες υποστήριξης για εφήβους και νέους ενήλικες.
Ωστόσο, παρά τις καλές προθέσεις και τις δομές, η συστημική αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συνεχή προσπάθεια, καθώς η ψυχική υγεία δεν θεραπεύεται μόνο με θεσμούς. Χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας, ενίσχυση της ανθρώπινης επαφής, καλλιέργεια της εν συναίσθησης και αποδοχή της ευαλωτότητας. Ίσως το πιο ισχυρό όπλο κατά της αυτοκτονίας είναι η ανοιχτή συζήτηση. Όσο το θέμα παραμένει ταμπού, τόσο θα αυξάνονται οι άνθρωποι που υποφέρουν στη σιωπή. Οι Σκανδιναβικές χώρες, με όλα τα επιτεύγματά τους, μας υπενθυμίζουν ότι η ψυχική υγεία δεν εξαρτάται μόνο από την οικονομική ασφάλεια ή τις κοινωνικές παροχές, αλλά από κάτι πολύ πιο απλό και βαθύ: την αίσθηση ότι κάποιος σε καταλαβαίνει και είναι εκεί, όταν τον χρειαστείς.
Η αντιμετώπιση της αυτοκτονίας δεν είναι μια υπόθεση αριθμών ή στατιστικών. Είναι ένας αγώνας για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι Σκανδιναβικές κοινωνίες καλούνται να συνδυάσουν την υλική τους πρόοδο με τη συναισθηματική φροντίδα, όχι μόνο μέσα από θεσμούς, αλλά μέσα από την καθημερινή αλληλεγγύη. Το να ρωτήσεις έναν φίλο “είσαι καλά;” ίσως είναι μικρό, αλλά μπορεί να είναι σωτήριο.
Η πρόληψη ξεκινά από την κατανόηση. Και η κατανόηση, από το θάρρος να δούμε τον άλλο πραγματικά. Χωρίς φόβο. Χωρίς ντροπή.
