Οι πλημμύρες αποτελούν σήμερα τον πιο συχνό αλλά και τον πιο δαπανηρό φυσικό κίνδυνο στην Ευρώπη. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της τελευταίας ανάλυσης της Allianz Research για τις οικονομικές επιπτώσεις των φυσικών κινδύνων, η οποία δείχνει ότι, ακόμη κι όταν ο αριθμός των πλημμυρικών επεισοδίων δεν αυξάνεται θεαματικά, το οικονομικό αποτύπωμα κάθε γεγονότος γίνεται ολοένα βαρύτερο.
Με απλά λόγια, μια μεγάλη πλημμύρα δεν «χτυπά» μόνο ένα χωριό, μια πόλη ή μια περιφέρεια· μπορεί να μετατραπεί σε σοκ για την ανάπτυξη, να πιέσει τις τιμές, να διαταράξει αλυσίδες εφοδιασμού και να επιβαρύνει τα δημόσια οικονομικά για χρόνια.
Κατά τον 21ο αιώνα, ο αριθμός των πλημμυρικών περιστατικών στην Ευρώπη παρέμεινε σε γενικές γραμμές σταθερός—περίπου 46 γεγονότα τον χρόνο. Ωστόσο, το κόστος ανά συμβάν έχει αυξηθεί έντονα. Οι συνολικές απώλειες ανέβηκαν κατά 17,8% από 63,1 δισ. ευρώ την περίοδο 2000-2009 σε 74,3 δισ. ευρώ την περίοδο 2010-2019.
Ενδεικτικό της κλιμάκωσης είναι ότι οι πλημμύρες της Ευρώπης τον Ιούλιο του 2021 παραμένουν το πιο δαπανηρό μεμονωμένο επεισόδιο που έχει καταγραφεί, με κόστος περίπου 38 δισ. ευρώ. Μόνο μεταξύ 2020 και 2025, οι συνολικές απώλειες από πλημμύρες εκτιμώνται στα 88,6 δισ. ευρώ—περίπου 40% υψηλότερα σε σύγκριση με την πρώτη δεκαετία του αιώνα.
Το μήνυμα είναι σαφές: οι πλημμύρες ήδη ευθύνονται για περίπου το 55% του συνόλου των ζημιών από φυσικές καταστροφές στην Ευρώπη, ενώ το οικονομικό βάρος τους τείνει να γίνεται πιο συστημικό και λιγότερο «τοπικό» απ’ ό,τι υποθέτουμε.
Οι πλημμύρες ως οικονομικός κίνδυνος με χαμηλή ασφαλιστική κάλυψη
Ένας από τους πιο ανησυχητικούς δείκτες που αναδεικνύει η Allianz Research είναι το τεράστιο ασφαλιστικό κενό. Περίπου το 80% των ζημιών από πλημμύρες δεν καλύπτεται από ασφάλιση.
Αυτό σημαίνει ότι, όταν συμβαίνει ένα ακραίο γεγονός, το κόστος μεταφέρεται άμεσα σε νοικοκυριά, επιχειρήσεις και κράτος: από την αποκατάσταση κατοικιών και επαγγελματικών χώρων μέχρι την επισκευή υποδομών και την αντιμετώπιση άμεσων κοινωνικών αναγκών.
Παράλληλα, οι προβολές για τις μελλοντικές ζημιές είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικές. Με βάση τις τρέχουσες τάσεις, οι μέσες ετήσιες ζημίες από πλημμύρες ποταμών σε ολόκληρη την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσαν να σχεδόν εξαπλασιαστούν έως το 2100: από περίπου 7,8 δισ. ευρώ σήμερα σε σχεδόν 50 δισ. ευρώ, υπό ένα σενάριο αύξησης της θερμοκρασίας κατά 3°C.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο η συχνότητα, αλλά κυρίως η ένταση, η έκθεση περιουσιών και υποδομών και η ευαλωτότητα της οικονομικής δραστηριότητας.
Οι επιπτώσεις για την ελληνική οικονομία
Η Allianz Research επιχειρεί να ποσοτικοποιήσει κάτι που συχνά υποτιμάται: την αλυσιδωτή επίδραση μιας μεγάλης πλημμύρας πέρα από τις άμεσες ζημιές. Στο σενάριο που εξετάζει, ένα μεγάλο πλημμυρικό φαινόμενο στην Ευρώπη το 2027 δημιουργεί επιπτώσεις που διαρκούν έως το 2030, επηρεάζοντας επενδύσεις, εισοδήματα, πληθωρισμό, ΑΕΠ και δημόσια οικονομικά.
Στο μέτωπο των επενδύσεων, η σωρευτική υποχώρηση μεταξύ 2027 και 2030 κυμαίνεται από -10,5% στη Νορβηγία έως -14,6% στις Κάτω Χώρες. Η Ελλάδα καταγράφει μείωση -13,9%, που αντιστοιχεί σε περίπου 4,7 δισ. ευρώ.
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα κρίσιμο εύρημα, γιατί οι επενδύσεις δεν είναι απλώς «ένας δείκτης»: αποτελούν τον μηχανισμό με τον οποίο μια οικονομία αυξάνει την παραγωγικότητά της και θωρακίζει τις μελλοντικές της δυνατότητες ανάπτυξης.
Τα νοικοκυριά επίσης πιέζονται. Το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα μειώνεται κατά 3,9% έως 5,4% στις χώρες που αναλύθηκαν, εξαιτίας του κόστους αποκατάστασης, της προσωρινής εκτόπισης, του χαμένου χρόνου εργασίας και των υψηλότερων τιμών. Για την Ελλάδα, η εκτιμώμενη πτώση φτάνει το 5%, στοιχείο που υπογραμμίζει ότι οι πλημμύρες δεν είναι μόνο «ζημιές σε κτίρια», αλλά και απώλεια ευημερίας στην καθημερινότητα.
Καθώς οι υποδομές πλήττονται και η εφοδιαστική αλυσίδα διαταράσσεται, δημιουργούνται εμπόδια στην προσφορά που ωθούν τις τιμές προς τα πάνω. Στο υπό εξέταση σενάριο, ο πληθωρισμός αυξάνεται κατά 0,2% στο Ηνωμένο Βασίλειο και φτάνει έως το 1,0% στην Ελλάδα. Η ανάπτυξη επιβραδύνεται: οι απώλειες στο ΑΕΠ κυμαίνονται από περίπου 0,4% στη Νορβηγία έως 1,0% στην Ισπανία. Για την Ελλάδα, οι απώλειες υπολογίζονται σε 6,9 δισ. ευρώ, δηλαδή 0,8% του ΑΕΠ—ένα μέγεθος που, σε μια οικονομία όπου η αναπτυξιακή δυναμική παραμένει ευαίσθητη, δεν είναι καθόλου αμελητέο.
Ιδιαίτερο βάρος έχει και η διάσταση των δημόσιων οικονομικών. Η μελέτη δείχνει ότι τα δημοσιονομικά ελλείμματα στις εξεταζόμενες χώρες διευρύνονται κατά 1,3 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ κατά μέσο όρο την περίοδο 2027-2030, με την Ελλάδα να φτάνει τις 1,7 μονάδες. Με άλλα λόγια, μια μεγάλη πλημμύρα μπορεί να δημιουργήσει διπλή πίεση: περισσότερες δαπάνες (αποκατάσταση, στήριξη) και ταυτόχρονα λιγότερα έσοδα (επιβράδυνση δραστηριότητας).
Όπως σημειώνει ο Hazem Krichene, Senior Climate Economist στην Allianz Research, η ουσία βρίσκεται στη διαφορά ανάμεσα στο «ορατό» και το «πραγματικό» κόστος: οι ζημιές μπορεί να φαίνονται περιορισμένες γεωγραφικά, όμως οι ευρύτερες οικονομικές απώλειες είναι πολύ μεγαλύτερες. Στην περίπτωση της Ελλάδας, το προσομοιωμένο γεγονός του 2027 θα προκαλούσε άμεσες ζημιές περίπου 1,2 δισ. ευρώ, αλλά το συνολικό κόστος σε όρους απώλειας ΑΕΠ θα έφτανε τα 6,9 δισ. ευρώ—δηλαδή περίπου έξι φορές υψηλότερο.
Η επένδυση στην πρόληψη αποδίδει
Μέσα σε αυτή την εικόνα, η Allianz Research αναδεικνύει και μια κρίσιμη ευκαιρία πολιτικής: η προσαρμογή και η πρόληψη έχουν μετρήσιμη οικονομική αξία. Στοχευμένες επενδύσεις στη φυσική συγκράτηση των υδάτων, σε ανθεκτικές υποδομές και σε προσεκτικό χωροταξικό σχεδιασμό (ιδίως για το πού και πώς επιτρέπεται η δόμηση) μπορούν να περιορίσουν μεγάλο μέρος των μελλοντικών απωλειών.
Η οικονομική λογική είναι ισχυρή: οι επενδύσεις στην ανθεκτικότητα έναντι των πλημμυρών εκτιμάται ότι αποφέρουν οφέλη περίπου τετραπλάσια του κόστους τους, επειδή μειώνουν ζημιές που διαφορετικά θα επαναλαμβάνονταν. Επιπλέον, ανάλυση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνει ότι τέτοια μέτρα μπορούν να ρίξουν τις προβλεπόμενες ετήσιες απώλειες από πλημμύρες ποταμών από περίπου 50 δισ. ευρώ σε 8 δισ. ευρώ έως το 2100.