Κάθε χρόνο, οι επιστήμονες εντοπίζουν δύο ή τρεις ιούς που δεν είχαν καταγραφεί ποτέ ξανά να μολύνουν ανθρώπους. Ο αριθμός αυτός ανεβοκατεβαίνει, όμως η γενική εικόνα παραμένει εντυπωσιακά σταθερή από τη δεκαετία του 1960: νέοι ιοί εμφανίζονται με ρυθμό που δύσκολα επιτρέπει εφησυχασμό, αλλά ούτε και πανικό.
Οι περισσότεροι περνούν σχεδόν αθόρυβα, με μεμονωμένα κρούσματα ή περιορισμένες εστίες, και συχνά οι ερευνητές χρειάζεται να «σκαλίσουν» παλιές ιατρικές δημοσιεύσεις για να βρουν έστω μια σύντομη αναφορά. Κάποιοι εξαφανίζονται από το προσκήνιο και γίνονται υποσημείωση της επιδημιολογίας.
Και έπειτα υπάρχουν οι εξαιρέσεις που αλλάζουν την ιστορία: ο HIV-1, που αναγνωρίστηκε το 1983 και προανήγγειλε την πανδημία του AIDS, και ο SARS-CoV-2, που το 2020 πυροδότησε την πανδημία COVID-19.
Και οι δύο άφησαν πίσω τους εκατομμύρια θανάτους, τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες και μια νέα επίγνωση για το πόσο γρήγορα μπορεί να κλιμακωθεί μια υγειονομική απειλή.
Με βάση αυτά τα μαθήματα, το ερώτημα «ποιοι ιοί θα μπορούσαν να προκαλέσουν την επόμενη πανδημία» δεν είναι θεωρητικό. Είναι ένα πρακτικό, επείγον ζήτημα δημόσιας υγείας.
Για να προσεγγίσουν το πρόβλημα συστηματικά, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου ανέλυσαν επιδημιολογικά δεδομένα και κατέληξαν σε μια λίστα παθογόνων που θεωρούνται πιο επικίνδυνα.
Στόχος τους δεν ήταν να «μαντέψουν» το μέλλον, αλλά να αναγνωρίσουν ποια χαρακτηριστικά κάνουν έναν ιό πιθανό υποψήφιο για μεγάλη επιδημική εξάπλωση.
Γιατί οι ζωονόσοι δεν είναι πάντα καθησυχαστικές
Οι πανδημίες δεν έχουν μία μορφή, αλλά τις τελευταίες δεκαετίες οι πιο συχνοί «πρωταγωνιστές» είναι οι ιοί των οποίων το γενετικό υλικό είναι RNA και όχι DNA. Οι RNA ιοί τείνουν να μεταλλάσσονται ταχύτερα, γεγονός που τους δίνει μεγαλύτερη εξελικτική ευελιξία. Παρότι έχουν αναγνωριστεί χιλιάδες είδη RNA ιών—και οι εκτιμήσεις μιλούν ακόμη και για εκατομμύρια—μόλις 239 είναι γνωστό ότι μολύνουν τον άνθρωπο.
Εδώ όμως βρίσκεται μια κρίσιμη λεπτομέρεια: σχεδόν τα δύο τρίτα των ιών που περιλαμβάνονται σε τέτοιες λίστες «υψηλού κινδύνου» δεν μεταδίδονται εύκολα από άνθρωπο σε άνθρωπο. Πρόκειται για ζωονοσογόνους ιούς, δηλαδή ιούς που περνούν κυρίως από τα ζώα στους ανθρώπους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λύσσα: θανατηφόρα, αλλά χωρίς αποτελεσματική, σταθερή μετάδοση μεταξύ ανθρώπων.
Αυτό μπορεί να ακούγεται ανακουφιστικό, όμως δεν είναι λόγος αδιαφορίας. Η ανησυχία είναι πως ένας ζωονοσογόνος ιός θα μπορούσε να αποκτήσει, μέσω μεταλλάξεων ή ανασυνδυασμών, την ικανότητα να μεταδίδεται συστηματικά μεταξύ ανθρώπων.
Γι’ αυτό και οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά, για παράδειγμα, τη γρίπη των πτηνών. Παρά ταύτα, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που να «ξεκίνησε» ως καθαρά ζωονοσογόνος και στη συνέχεια να απέκτησε καθαρή, παρατεταμένη ανθρώπινη μετάδοση. Η λύσσα, παρά τα δεκάδες χιλιάδες ανθρώπινα κρούσματα ετησίως, δεν ακολούθησε αυτή τη διαδρομή.
Η μεγαλύτερη απειλή, με βάση τα δεδομένα, προέρχεται από ιούς που ήδη μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αυτοί μπορούν να εξελιχθούν ώστε να γίνουν πιο μεταδοτικοί ή να παρακάμψουν μέρος της ανοσίας, όπως είδαμε με τις διαδοχικές παραλλαγές του SARS-CoV-2.
Πολλοί τέτοιοι ιοί πέρασαν ιστορικά από τα ζώα στους ανθρώπους έχοντας ήδη—για λόγους που συχνά αγνοούμε—την ικανότητα ανθρώπινης μετάδοσης. Πιθανότατα έτσι εμφανίστηκαν στο μακρινό παρελθόν η ιλαρά, η παρωτίτιδα, η ερυθρά, αλλά και πολλοί ιοί που προκαλούν κοινά κρυολογήματα ή γαστρεντερικές λοιμώξεις.
Υπάρχουν, τέλος, και ιοί που μπορούν να μεταδοθούν μεταξύ ανθρώπων, αλλά μέχρι σήμερα προκαλούν περιορισμένες εξάρσεις. Συνήθως αυτό συνδέεται με χαμηλό βασικό αναπαραγωγικό αριθμό (R): κατά μέσο όρο, κάθε φορέας μολύνει λίγους ανθρώπους και οι αλυσίδες μετάδοσης «σπάνε». Όμως το R δεν είναι σταθερό.
Μπορεί να αλλάξει όταν αλλάξουν οι συνθήκες: πυκνός αστικός πληθυσμός, κινητικότητα, υγειονομικές ανισότητες, ανεπαρκής επιτήρηση. Κάτι αντίστοιχο συνέβη με το στέλεχος Ζαΐρ του ιού Έμπολα στη Δυτική Αφρική το 2014, όταν η γεωγραφία και η κοινωνική πραγματικότητα επέτρεψαν σε μια εστία να κλιμακωθεί δραματικά.
Οι ιοί που προκαλούν τη μεγαλύτερη ανησυχία
Οι ιοί που έχουν ρεαλιστική δυνατότητα να προκαλέσουν μεγάλης κλίμακας επιδημίες δεν είναι πολλοί, αλλά λειτουργούν ως «σήματα κινδύνου» για το τι μπορεί να ακολουθήσει. Στη σχετική λίστα περιλαμβάνονταν εξαρχής παθογόνα που αργότερα έδωσαν σημαντικές επιδημίες: το στέλεχος Ζαΐρ του Έμπολα, οι ιοί Τσικουνγκούνια, Ζίκα και Oropouche (που μεταδίδονται μέσω εντόμων), καθώς και ο mpox, ο οποίος είναι ιός DNA αλλά απέδειξε πως οι επιδημικές ανατροπές δεν περιορίζονται στους RNA ιούς.
Επιπλέον, ορισμένοι πιο σπάνιοι ιοί βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο: το στέλεχος των Άνδεων του χανταϊού, που συνδέθηκε με πρόσφατη επιδημία σε κρουαζιερόπλοιο, και το στέλεχος Μπουντιμπούγκιο του Έμπολα, που εξαπλώνεται στην Κεντρική Αφρική.
Αυτά τα περιστατικά υπενθυμίζουν ότι η «σπανιότητα» δεν είναι συνώνυμο της «ασημαντότητας»—ιδίως όταν συνδυάζεται με καθυστέρηση ανίχνευσης.
Ο επόμενος ιός που θα μπορούσε να προκαλέσει πανδημία: τι μας δίδαξε ο COVID-19
Η πανδημία COVID-19 προσφέρει ένα καθαρό παράδειγμα του πώς η επιστημονική πρόβλεψη δεν βασίζεται σε μαντεψιά, αλλά σε μοτίβα. Ήδη από το 2019, η ερευνητική ομάδα από τη Σκωτία είχε επισημάνει ότι οι ιδιαίτερα μεταδοτικοί ιοί συχνά είναι στενοί «συγγενείς» ιών που μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων, αλλά εμφανίζονται ανεξάρτητα μέσω μετάδοσης από ζώα. Αυτό ακριβώς συνέβη με τον SARS-CoV-2: ήταν πολύ συγγενικός με τον αρχικό SARS, αλλά προέκυψε ανεξάρτητα—και πιθανότατα έμμεσα—από νυχτερίδες.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είχε συμπεριλάβει έναν κορονοϊό τύπου SARS στους βασικούς υποψήφιους για τη λεγόμενη «Νόσο X». Γι’ αυτό και οι επιστήμονες ανησύχησαν από πολύ νωρίς: ο νέος ιός «ταίριαζε» στο προφίλ κινδύνου.
Αντίθετα, ούτε το στέλεχος των Άνδεων του χανταϊού ούτε το Μπουντιμπούγκιο του Έμπολα φαίνεται, με τα σημερινά δεδομένα, να διαθέτουν τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται για μια παγκόσμια πανδημία. Όμως το πραγματικά ανησυχητικό σενάριο θα ήταν η εμφάνιση ενός νέου ιού στενά συγγενικού με την ιλαρά: ένας παθογόνος παράγοντας με εξαιρετικά υψηλή μεταδοτικότητα θα μπορούσε να οδηγήσει σε παγκόσμια κρίση ακόμη σοβαρότερη από την COVID-19.
Το πιο κρίσιμο συμπέρασμα, ωστόσο, δεν είναι ποιος ιός «έχει περισσότερες πιθανότητες» σήμερα. Είναι ότι πολλοί επικίνδυνοι ιοί κυκλοφορούν για εβδομάδες πριν γίνουν αντιληπτοί—και αυτό το χρονικό προβάδισμα μπορεί να καθορίσει την έκβαση. Το ίδιο συνέβη και με τον SARS-CoV-2. Η ταχύτερη ανίχνευση, η καλύτερη επιτήρηση και η άμεση κατανόηση της συμπεριφοράς των νέων παθογόνων θα μπορούσαν να στερήσουν από την επόμενη απειλή το πλεονέκτημα της έκπληξης.