Στο Μέτσοβο, στην καρδιά της ορεινής Ελλάδας, έγινε ένα βήμα που ξεπερνά τον συμβολισμό: υπεγράφη Μνημόνιο Συνεργασίας ανάμεσα στην Ειδική Γραμματεία Ορεινών Περιοχών της Προεδρίας της Κυβέρνησης και το Μετσόβιο Κέντρο Διεπιστημονικής Έρευνας (ΜΕ.Κ.Δ.Ε.) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Η υπογραφή δεν έμοιαζε με μια ακόμη διοικητική διαδικασία· έμοιαζε με προσπάθεια να μετατραπεί σε πράξη κάτι που η χώρα συζητά επί χρόνια: μια συγκροτημένη πολιτική για τη ζωή, την παραγωγή και την ανθεκτικότητα στα βουνά.
Το Μέτσοβο δεν επιλέχθηκε τυχαία. Είναι τόπος-σύμβολο, σημείο συνάντησης της παράδοσης με τις σύγχρονες ανάγκες, αλλά και καθρέφτης των πιέσεων που αντιμετωπίζει η ορεινή Ελλάδα: δημογραφική συρρίκνωση, γήρανση, κενά σε υποδομές, δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες, παραγωγικές δραστηριότητες που φθίνουν. Αν υπάρχει ένα κοινό νήμα σε όλα αυτά, είναι ότι χωρίς σχέδιο, πόρους και συνέπεια, η εγκατάλειψη μετατρέπεται σε μόνιμη πραγματικότητα.
Τα βουνά σε κρίσιμη καμπή
Η ορεινότητα στην Ελλάδα δεν είναι περιφερειακό ζήτημα. Είναι ζήτημα συνοχής, ασφάλειας, διατροφής, περιβάλλοντος και πολιτισμού. Οι ορεινές κοινότητες κρατούν ζωντανά τοπία, διαδρομές, μονοπάτια, βοσκοτόπια, δάση και μια οικονομία που, αν στηριχθεί σωστά, μπορεί να προσφέρει ποιότητα και εξειδίκευση: αγροκτηνοτροφία, μεταποίηση μικρής κλίμακας, δασικά προϊόντα, οικοτουρισμό, πολιτιστικές διαδρομές.
Όμως η πραγματικότητα είναι σκληρή. Όταν κλείνει το σχολείο, όταν το ιατρείο υπολειτουργεί, όταν ο δρόμος είναι επικίνδυνος ή οι μετακινήσεις κοστίζουν χρόνο και χρήμα, η “επιστροφή στο χωριό” μετατρέπεται σε σύνθημα χωρίς αντίκρισμα. Η συρρίκνωση της παραγωγής δεν είναι απλώς οικονομική απώλεια· είναι απώλεια αυτάρκειας και ανθεκτικότητας. Και, τελικά, είναι απώλεια ανθρώπων.
Ο καθηγητής του ΕΜΠ και επικεφαλής του ΜΕ.Κ.Δ.Ε., Δημήτρης Καλιαμπάκος, το είπε χωρίς περιστροφές: «Δεν χρειαζόμαστε φιλικά χτυπήματα στην πλάτη. Χρειάζονται μέτρα».
Η τοποθέτησή του έβαλε τον πυρήνα της συζήτησης στη σωστή βάση: δεν αρκεί η αναγνώριση των προβλημάτων, χρειάζεται εφαρμογή πολιτικών με στόχους, χρονοδιάγραμμα και λογοδοσία.
Υπενθύμισε επίσης ότι σε χώρες όπως η Ελβετία, η Αυστρία, η Γαλλία και η Ιταλία, η ορεινότητα αντιμετωπίζεται ως μέρος οργανωμένης εθνικής πολιτικής, όχι ως αποσπασματική “ειδική περίπτωση”.
Υπογραφή μνημονίου για τις ορεινές περιοχές: από τη θεωρία στην εφαρμογή
Η υπογραφή μνημονίου για τις ορεινές περιοχές φιλοδοξεί να δημιουργήσει κάτι που έλειπε: μια επιστημονικά τεκμηριωμένη βάση για αποφάσεις. Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί η συζήτηση για τα βουνά συχνά παγιδεύεται ανάμεσα σε ευχές και σε σπασμωδικές παρεμβάσεις.
Η συνεργασία Πολιτείας και Πανεπιστημίου μπορεί να προσφέρει δεδομένα, αξιολόγηση, δείκτες και προτάσεις που “στέκουν” στην πράξη: τι λειτουργεί, τι δεν λειτουργεί, πού πρέπει να πάνε οι πόροι, ποια εργαλεία έχουν αποτέλεσμα.
Το διακύβευμα είναι να περάσουμε από την περιγραφή της εγκατάλειψης στη δημιουργία συνθηκών παραμονής και επιστροφής: εκπαίδευση, υγεία, προσβασιμότητα, ψηφιακές υποδομές, αλλά και πραγματική οικονομική προοπτική για τους κατοίκους.
Κυριαζής: «Έχουμε ένα παράθυρο ευκαιρίας 15–20 ετών»
Ο Ειδικός Γραμματέας Ορεινών Περιοχών, Δημήτρης Κυριαζής, έδωσε τον τόνο του κατεπείγοντος: «Αν δεν κινηθούμε τώρα, πολλές ορεινές κοινότητες θα ερημοποιηθούν οριστικά». Δεν πρόκειται για υπερβολή. Η δημογραφική δυναμική δεν περιμένει, και η απώλεια κρίσιμων λειτουργιών—σχολείο, υπηρεσίες, τοπική αγορά—συχνά δεν αναστρέφεται εύκολα.
Στο πλαίσιο αυτό, ανακοίνωσε τον «Διάλογο για την Ορεινότητα» με εκκίνηση από την Ήπειρο, επιδιώκοντας να ακουστούν οι ανάγκες και οι προτάσεις των ίδιων των τοπικών κοινωνιών. Σημείωσε επίσης ότι η φυγή προς την Αθήνα δείχνει να ανακόπτεται, ενώ η τεχνολογία και το ευρωπαϊκό “δικαίωμα στην παραμονή” μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλεία αναστροφής: τηλεργασία όπου είναι εφικτή, ψηφιακές υπηρεσίες, εξ αποστάσεως εκπαίδευση σε συμπληρωματικό ρόλο, αλλά και καλύτερη σύνδεση παραγωγών με αγορές.
Καχριμάνης: «Με 180.000 ευρώ τον χρόνο, τι να πρωτοκάνει το Ζαγόρι»;
Ο Περιφερειάρχης Ηπείρου, Αλέξανδρος Καχριμάνης, αναγνώρισε ως θετικό βήμα τη δημιουργία της Γραμματείας, αλλά επανέφερε το θέμα που τελικά κρίνει τα πάντα: τους πόρους και την εφαρμογή. «Ένας δήμος όπως το Ζαγόρι με 46 χωριά παίρνει 180.000 ευρώ τον χρόνο.
Με αυτά τι να κάνει;» είπε χαρακτηριστικά, δείχνοντας το χάσμα ανάμεσα στις ανάγκες των διάσπαρτων οικισμών και στις διαθέσιμες χρηματοδοτήσεις.
Έδωσε επίσης έμφαση στην εξαφάνιση παραδοσιακών επαγγελμάτων—«Δεν έχουμε πετράδες, τεχνίτες, βαρελοποιούς»—και στην ανάγκη δημιουργίας σχολών και δομών κατάρτισης, ώστε να μη χαθεί τεχνογνωσία που δεν είναι απλώς “ρομαντική”: είναι ο κορμός της συντήρησης των οικισμών, της ποιότητας του δομημένου περιβάλλοντος και της τοπικής οικονομίας.
Παράλληλα, εξέφρασε επιφυλάξεις για την ανάπτυξη ΑΠΕ χωρίς όρια στα βουνά, αλλά και για τον τρόπο διαχείρισης της ευλογιάς των αιγοπροβάτων, ζητήματα που ακουμπούν άμεσα την παραγωγή και την κοινωνική αποδοχή των πολιτικών.
Αμυράς: «Θέλει λεπτοβελονιά και αποφασιστικότητα»
Ο βουλευτής Ιωαννίνων Γιώργος Αμυράς στάθηκε στην ουσία της επιτυχίας: δεν αρκεί να υπάρχει μια Γραμματεία, πρέπει να έχει πραγματικό βάρος στη χάραξη πολιτικής.
Ζήτησε προσαρμοσμένες χρηματοδοτήσεις για παραδοσιακούς οικισμούς, όπου το κόστος αποκατάστασης και συντήρησης είναι διαφορετικό, καθώς και ισορροπία ανάμεσα στην ανάπτυξη ΑΠΕ και την προστασία του ορεινού περιβάλλοντος. Το μήνυμα ήταν σαφές: χρειάζονται στοχευμένα εργαλεία, όχι οριζόντιες λύσεις που αγνοούν τις ιδιαιτερότητες της ορεινότητας.
Τι σημαίνει το Μνημόνιο για την Ήπειρο και την Πίνδο
Για την Ήπειρο και την Πίνδο, όπου η εγκατάλειψη είναι ορατή σε κάθε διαδρομή από χωριό σε χωριό, η συνεργασία αυτή δεν είναι απλώς αναπτυξιακή· είναι ζήτημα επιβίωσης. Η υπογραφή μνημονίου για τις ορεινές περιοχές μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για μια εθνική στρατηγική που θα συνδέει την επιστημονική γνώση με εφαρμόσιμες πολιτικές: υποδομές, υπηρεσίες, κίνητρα εγκατάστασης, στήριξη παραγωγής, προστασία τοπίου, διαχείριση κινδύνων, διατήρηση δεξιοτήτων.
Το κρίσιμο από εδώ και πέρα είναι η συνέχεια: να μετατραπεί το μνημόνιο σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις που θα φανούν στην καθημερινότητα των κατοίκων. Γιατί τα βουνά δεν χρειάζονται άλλη μία διακήρυξη. Χρειάζονται σχέδιο, πόρους και σταθερή εφαρμογή—ώστε το Μέτσοβο να μην είναι μόνο ο τόπος μιας υπογραφής, αλλά το σημείο εκκίνησης για να αποκτήσει η χώρα, επιτέλους, μια σοβαρή εθνική στρατηγική για τα βουνά.