Μια «ανάποδη» Ιταλία αποκαλύπτεται όλο και πιο καθαρά τις τελευταίες εβδομάδες: ένας Βορράς που διψά, με τα ποτάμια και τις λίμνες να υποχωρούν επικίνδυνα, και την ίδια στιγμή τμήματα του Νότου να εμφανίζονται—προσωρινά έστω—καλύτερα προετοιμασμένα, χάρη σε δεξαμενές και χώρους συλλογής υδάτων που γέμισαν στη διάρκεια του χειμώνα.
Το συμπέρασμα αυτό αναδεικνύεται σε πόρισμα του Ιδρύματος CIMA για την κλιματική αλλαγή, το οποίο καταγράφει ότι οι δεξαμενές στη Σικελία έφτασαν περίπου στο 60% της χωρητικότητάς τους, ενώ στη Σαρδηνία άγγιξαν το 80%. Η εικόνα, ωστόσο, δεν επιτρέπει εφησυχασμό: ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν αποθέματα, παραμένουν σοβαρές αδυναμίες, όπως οι πυρκαγιές και ένα δίκτυο διανομής νερού που σε πολλά σημεία δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες.
Στον ιταλικό Βορρά, το φετινό καλοκαίρι δοκιμάζει ξανά τις αντοχές των υδάτινων πόρων. Οι υψηλές θερμοκρασίες των καυσώνων—σε ορισμένες περιοχές αρκετούς βαθμούς Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο της εποχής—λειτούργησαν σαν επιταχυντής: έλιωσαν γρήγορα τα αποθέματα χιονιού που συσσωρεύτηκαν αργά φέτος στα ορεινά και στις Άλπεις, στερώντας από τα ποτάμια το φυσικό «μαξιλάρι» τροφοδοσίας τους.
Έτσι, ακόμη και όταν ξεσπούν καταιγίδες, αυτές είναι συχνά βίαιες, τοπικές και ανεπαρκείς για να αναπληρώσουν συστηματικά το υδατικό έλλειμμα. Το νερό πέφτει απότομα, απορρέει, παρασύρει χώμα και υλικά, αλλά δεν «ποτίζει» σε βάθος, ούτε γεμίζει ουσιαστικά υπόγειους υδροφορείς.
Λειψυδρία στην Ιταλία: ο Πάδος σε ιστορικά χαμηλά και ο κίνδυνος για την άρδευση
Χαρακτηριστικότερο σύμβολο της λειψυδρίας στην Ιταλία είναι ο Πάδος, ο μεγαλύτερος ποταμός της χώρας και αρτηρία ζωής για γεωργία, βιομηχανία και οικοσυστήματα. Όπως σημειώνει η La Repubblica, η παροχή του Πάδου εμφανίζεται κατά μέσο όρο μειωμένη κατά 65%, με «κορυφές» που φτάνουν έως και 80%. Οι αρμόδιες αρχές της λεκάνης απορροής προειδοποιούν ότι, με τα σημερινά δεδομένα, το διαθέσιμο νερό για άρδευση επαρκεί μόλις για περίπου μία εβδομάδα—μια διατύπωση που από μόνη της δείχνει πόσο οριακή είναι η κατάσταση.
Ο βασικός φόβος είναι διπλός. Πρώτον, ότι το νερό δεν θα φτάσει για να στηρίξει την αγροτική παραγωγή σε όλη τη διάρκεια της καλοκαιρινής περιόδου, ειδικά σε μια περιοχή όπου οι καλλιέργειες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από οργανωμένη άρδευση. Δεύτερον, ότι θα ενταθεί το φαινόμενο της λεγόμενης «αλατούχου σφήνας»: η εισχώρηση θαλασσινού, αλμυρού νερού προς τα μέσα, στον υδροφόρο ορίζοντα και στις εκβολές του Πάδου. Αν το «γλυκό» νερό δεν είναι αρκετό για να απωθήσει τη θάλασσα, τότε το αλμυρό νερό προχωρά για χιλιόμετρα, απειλώντας καλλιέργειες, υποδομές και ποιότητα νερού.
Η πίεση δεν αφορά μόνο την αγροτική οικονομία. Στις 14/7, η ENEL αποφάσισε να αναστείλει την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας λόγω της χαμηλής στάθμης των υδάτων στον σταθμό Ίσολα Σεραφίνι στην Πιατσέντσα. Πρόκειται για μια εξέλιξη που υπενθυμίζει πως η λειψυδρία στην Ιταλία δεν είναι απλώς ζήτημα «καλοκαιρινής δυσφορίας», αλλά παράγοντας που επηρεάζει άμεσα την ενεργειακή ασφάλεια και τη σταθερότητα του συστήματος.
Δεν είναι (ακόμη) 2022, αλλά τα σημάδια ανησυχούν
Σύμφωνα με το Ίδρυμα CIMA, η κατάσταση δεν έχει φτάσει ακόμη τα ακραία επίπεδα του 2022, μιας χρονιάς που είχε καταγραφεί ως ιδιαίτερα ανησυχητική. Τότε, στην Πεδιάδα του Πάδου είχε εφαρμοστεί δελτιοποίηση νερού που επηρέασε περίπου 6 εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ η έλλειψη επαρκούς χορτονομής απείλησε ακόμη και την αλυσίδα παραγωγής του παρμιτζιάνο (parmigiano), καθώς η κτηνοτροφία εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα φρέσκων χόρτων για την εκτροφή των αγελάδων. Είναι μια σκιά που επιστρέφει και φέτος στις συζητήσεις των παραγωγών, καθώς η επανάληψη παρόμοιων συνθηκών θα μπορούσε να μετατραπεί σε οικονομικό σοκ για τοπικές κοινότητες και εξαγώγιμα προϊόντα υψηλής αξίας.
Τα δεδομένα βροχοπτώσεων που παραθέτει η Corriere della Sera αποτυπώνουν την τάση: τον Ιούνιο, στη λεκάνη απορροής του Πάδου μέχρι τη συμβολή με τον Τίτσινο έπεσαν κατά μέσο όρο 62 χιλιοστά βροχής—περίπου 36% λιγότερο από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020. Και σαν να μην έφτανε αυτό, κατά την πρώτη δεκαήμερη περίοδο του Ιουλίου το έλλειμμα έφτασε το 50%. Με άλλα λόγια, δεν μιλάμε απλώς για «μια ζεστή εβδομάδα», αλλά για ένα μοτίβο που διαβρώνει σταδιακά τα αποθέματα.
Πεδεμόντιο: επαφές με Ελβετία και περιορισμοί στην κατανάλωση
Ιδιαίτερα ενδεικτική είναι η περίπτωση της περιφέρειας Πεδεμοντίου, που βρίσκεται στην καρδιά του βόρειου προβλήματος. Όπως αναφέρει η Corriere della Sera, ο πρόεδρος της περιφέρειας, Αλμπέρτο Τσίριο, ανακοίνωσε ότι βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη επαφές με τη Βάλε ντ’Αόστα (Κοιλάδα της Αόστης) και με το καντόνι του Τιτσίνο στην Ελβετία, με στόχο την αύξηση της διαθεσιμότητας νερού για άρδευση. Το γεγονός ότι μια ιταλική περιφέρεια στρέφεται σε διασυνοριακές λύσεις δείχνει το μέγεθος της πίεσης, αλλά και την ανάγκη συντονισμού σε επίπεδο λεκανών απορροής, πέρα από διοικητικά σύνορα.
Παράλληλα, η προσοχή για το πόσιμο νερό παραμένει υψηλή. Περίπου εκατό δήμοι έχουν εκδώσει διατάξεις που περιορίζουν μη απαραίτητες χρήσεις, ενώ περίπου πενήντα δήμοι—με συνολικό πληθυσμό γύρω στους 25 χιλιάδες κατοίκους—χρησιμοποιούν ήδη βυτιοφόρα για να συμπληρώσουν τα αποθέματα των υδραγωγείων. Ο Τσίριο περιέγραψε τη ζέστη και την έλλειψη βροχών ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης που απαιτεί προσοχή, ιδίως για τη γεωργία, υπογραμμίζοντας ότι «πάνω σ’ αυτό το θέμα δεν μπορούμε να περιμένουμε ούτε ένα λεπτό».
Σαν να μην έφτανε η ξηρασία, το Πεδεμόντιο δοκιμάζεται και από πυρκαγιές. Μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες, περίπου 10.000 στρέμματα έχουν καεί, με την Ένωση Γεωργικών Παραγωγών Coldiretti να ζητά να κηρυχθεί κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Οι πυρκαγιές δεν είναι απλώς μια παράλληλη κρίση: επιδεινώνουν τη λειψυδρία στην Ιταλία, καταστρέφουν εδάφη, μειώνουν τη φυσική συγκράτηση νερού και αυξάνουν τον κίνδυνο διάβρωσης στις πρώτες έντονες βροχές.