Η κυβέρνηση της Βραζιλίας δηλώνει ολοένα και πιο ανήσυχη για το ενδεχόμενο να ανοίξει ο δρόμος για αμερικανικές μονομερείς ενέργειες στο έδαφός της, μετά την απόφαση της Ουάσιγκτον να χαρακτηρίσει δύο εγκληματικές οργανώσεις που δρουν στη χώρα ως «τρομοκρατικές».
Η εξέλιξη αυτή, σύμφωνα με επιστολή προς το Κοινοβούλιο που επικαλείται το Γαλλικό Πρακτορείο, αναζωπυρώνει μια παλιά συζήτηση στη Λατινική Αμερική: μέχρι πού μπορεί να φτάσει η αμερικανική πολιτική «ασφάλειας» όταν διακυβεύονται διασυνοριακά δίκτυα, και ποια είναι τα όρια της κυριαρχίας των κρατών;
Ο αριστερός πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, τάχθηκε κατά της αμερικανικής κίνησης. Από τη βραζιλιάνικη σκοπιά, ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι απλώς μια νομική ή επικοινωνιακή απόφαση, αλλά μια πιθανή «εργαλειοθήκη» που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει επιχειρήσεις εκτός των συνόρων των ΗΠΑ—ακόμη και αν αυτές θίγουν βραζιλιάνικους θεσμούς και την εθνική κυριαρχία.
Εξωεδαφικές ενέργειες και στρατιωτική ισχύς από τις ΗΠΑ: ο φόβος της Μπραζίλια
Σε επιστολή του προς το βραζιλιάνικο Κοινοβούλιο την Τετάρτη, ο υπουργός Εξωτερικών Μάουρο Βιέιρα έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το πώς μπορεί να ερμηνευτεί και να αξιοποιηθεί η αμερικανική απόφαση. Όπως προειδοποίησε, «αυτή η μονομερής ταξινόμηση θα μπορούσε να επικαλεστεί για να δικαιολογήσει εξωεδαφικές ενέργειες εναντίον βραζιλιάνικων θεσμών». Η διατύπωση είναι ιδιαίτερα βαριά, καθώς υπονοεί όχι μόνο επιχειρησιακές παρεμβάσεις, αλλά και πολιτικές ή θεσμικές πιέσεις.
Ο ίδιος πήγε ένα βήμα παραπέρα, μιλώντας ευθέως για το ενδεχόμενο χρήσης βίας: «Υπάρχει κίνδυνος οι Ηνωμένες Πολιτείες να καταφύγουν σε στρατιωτική βία εναντίον της εθνικής επικράτειας». Για τη Βραζιλία—μια χώρα-ήπειρο με τεράστια σύνορα, κρίσιμες υποδομές και περίπλοκο εσωτερικό ζήτημα ασφάλειας—η ιδέα ότι τρίτη δύναμη θα μπορούσε να επικαλεστεί νομικές κατηγοριοποιήσεις για να δράσει μονομερώς αποτελεί πολιτικό και διπλωματικό εφιάλτη.
Ποιες ομάδες χαρακτηρίστηκαν «τρομοκρατικές» και γιατί
Τον Μάιο, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν ότι οι οργανώσεις Primeiro Comando da Capital (PCC) και Comando Vermelho (CV) διαθέτουν «παράνομα δίκτυα» που «εκτείνονται πολύ πέρα από τα σύνορα της Βραζιλίας» και, με αυτό το σκεπτικό, τις κατέταξαν στις τρομοκρατικές οργανώσεις.
Πρόκειται για δύο από τις πιο ισχυρές εγκληματικές δομές της χώρας, με ισχυρή παρουσία σε φυλακές, φτωχές συνοικίες, δίκτυα διακίνησης ναρκωτικών και παράνομες οικονομικές δραστηριότητες που επηρεάζουν την καθημερινή ασφάλεια.
Η βραζιλιάνικη κυβέρνηση δεν αρνείται τη σοβαρότητα των οργανώσεων ούτε το υπερεθνικό αποτύπωμά τους. Ωστόσο, αντιτείνει ότι άλλο πράγμα είναι η διεθνής συνεργασία κατά του οργανωμένου εγκλήματος και άλλο ο χαρακτηρισμός «τρομοκρατία», ο οποίος στις ΗΠΑ συνδέεται συχνά με διευρυμένες εξουσίες, ευέλικτα επιχειρησιακά δόγματα και δυνατότητες δράσης «οπουδήποτε στον κόσμο», όπως υποστηρίζει η αμερικανική πλευρά.
Το προηγούμενο της πολιτικής Τραμπ και οι ανησυχίες για κλιμάκωση
Μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025, η Ουάσιγκτον έχει προχωρήσει σε αντίστοιχους χαρακτηρισμούς και σε άλλες χώρες, εντάσσοντας στο ίδιο πλαίσιο οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα. Αναφέρονται, μεταξύ άλλων, το καρτέλ Σιναλόα στο Μεξικό και το Τρεν ντε Αραγούα στη Βενεζουέλα. Για τους επικριτές αυτής της προσέγγισης, η πρακτική δημιουργεί μια «γκρίζα ζώνη» ανάμεσα στην καταπολέμηση του εγκλήματος και σε λογικές αντιτρομοκρατικών επιχειρήσεων.
Το ζήτημα επιβαρύνεται περαιτέρω από αναφορές ότι οι ΗΠΑ έχουν εξαπολύσει θανατηφόρες επιθέσεις εναντίον του καρτέλ Τρεν ντε Αραγούα στη Βενεζουέλα και εναντίον πλοίων που χαρακτηρίστηκαν ως ανήκοντα σε εμπόρους ναρκωτικών στην Καραϊβική και τον Ειρηνικό, χωρίς να προσκομιστούν αποδεικτικά στοιχεία. Ανεξάρτητα από το πώς αξιολογεί κανείς αυτές τις ενέργειες, για τη Βραζιλία λειτουργούν ως παράδειγμα του πώς ένας χαρακτηρισμός μπορεί να μετατραπεί σε επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Εσωτερικές πολιτικές προεκτάσεις στη Βραζιλία
Στο εσωτερικό μέτωπο, η δεξιά αντιπολίτευση στη Βραζιλία χαιρέτισε την απόφαση της Ουάσιγκτον, ανεβάζοντας τους τόνους ενόψει των προεδρικών εκλογών που έχουν προγραμματιστεί για τον Οκτώβριο. Η κυβέρνηση κατηγορείται για αμέλεια και ανεπαρκή αντιμετώπιση της εγκληματικότητας—ένα θέμα που διαχρονικά κρίνει εκλογικές συμπεριφορές, ιδιαίτερα σε μεγάλες αστικές περιοχές όπου η βία συνδέεται με την καθημερινότητα.
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση Λούλα επιδιώκει να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο απαιτήσεις: να εμφανιστεί αποφασιστική απέναντι στο οργανωμένο έγκλημα, αλλά ταυτόχρονα να μην αποδεχτεί μια λογική που θα μπορούσε να νομιμοποιήσει εξωεδαφικές ενέργειες ή ακόμη και την προσφυγή σε στρατιωτική ισχύ από τις ΗΠΑ εντός βραζιλιάνικου εδάφους.
Στην καρδιά της διαμάχης βρίσκεται το ερώτημα των «κόκκινων γραμμών». Η Βραζιλία θέλει διεθνή συνεργασία, ανταλλαγή πληροφοριών και συντονισμό για διασυνοριακά εγκληματικά δίκτυα. Όμως απορρίπτει την ιδέα ότι ένας μονομερής χαρακτηρισμός από τρίτο κράτος μπορεί να δημιουργήσει δικαίωμα δράσης πάνω από τους θεσμούς της, ή να μετατρέψει την εσωτερική της ασφάλεια σε πεδίο ξένων επιχειρήσεων.