Εκατοντάδες χιλιάδες, ίσως και εκατομμύρια Ιρανοί υποστηρικτές του Ισλαμικού καθεστώτος κατέκλυσαν το Σάββατο την Τεχεράνη, εγκαινιάζοντας μια πολυήμερη διαδικασία πένθους και τελετών για τον ανώτατο ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.
Η εικόνα που επιδιώκουν να εκπέμψουν οι αρχές είναι ξεκάθαρη: ενότητα στο εσωτερικό, αντοχή απέναντι στην πίεση και ένα μήνυμα αποτροπής προς τη Δύση, τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται το «ανθρώπινο ποτάμι» που πλημμύρισε τους δρόμους και τους χώρους λατρείας, μετατρέποντας την κηδεία σε πολιτικό και συμβολικό γεγονός πρώτου μεγέθους.
Οι τελετές πραγματοποιούνται στο τεράστιο θρησκευτικό συγκρότημα Grand Mosalla στην Τεχεράνη, έναν χώρο που επιλέγεται συχνά για μεγάλες συγκεντρώσεις, τόσο θρησκευτικές όσο και πολιτικές. Από νωρίς, πλήθη πενθούντων—ντυμένων στα μαύρα—συνέρρεαν κρατώντας ιρανικές σημαίες, αλλά και κόκκινες σημαίες, οι οποίες στο σιιτικό Ισλάμ συνδέονται με την έννοια της εκδίκησης, της δικαιοσύνης και της συνέχισης του αγώνα.
Η ατμόσφαιρα ήταν βαριά: χτυπήματα στο στήθος σε ρυθμικό πένθος, κλάματα, θρησκευτικοί ύμνοι και συνθήματα που αντηχούσαν δυνατά, όπως «θάνατος στην Αμερική» και «εκδίκηση, εκδίκηση».
«Ανθρώπινο ποτάμι» στην κηδεία του Αλί Χαμενεΐ: τελετή πένθους και επίδειξη ισχύος
Το «ανθρώπινο ποτάμι» δεν λειτούργησε μόνο ως αυθόρμητη έκφραση θρήνου, αλλά και ως οργανωμένο μήνυμα. Σε ένα πολιτικό σύστημα που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην εικόνα της λαϊκής νομιμοποίησης, η μαζική παρουσία μετατρέπεται σε απόδειξη συνοχής—ή, τουλάχιστον, σε απόδειξη ότι το κράτος εξακολουθεί να μπορεί να κινητοποιεί τεράστιες μάζες.
Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε ζωντανά σκηνές ομαδικού πένθους: πρόσωπα παραμορφωμένα από την ένταση, κραυγές, προσευχές και στιγμές κατά τις οποίες ο ρυθμός του πλήθους έμοιαζε να επιβάλλει τον δικό του παλμό στην τελετή.
Ο Αλί Χαμενεΐ, που ηγήθηκε του Ιράν για περίπου 37 χρόνια από το 1989, σκοτώθηκε σε ηλικία 86 ετών κατά την έναρξη του πολέμου με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, έπειτα από ισραηλινό πλήγμα στις 28 Φεβρουαρίου. Σύμφωνα με όσα ανακοινώθηκαν, στο ίδιο πλήγμα έχασαν τη ζωή τους και στενά μέλη της οικογένειάς του: η κόρη του, ο γαμπρός του, η νύφη του και η 14 μηνών εγγονή του.
Το μικρό φέρετρο του βρέφους ήταν εμφανώς εκτεθειμένο στην τελετή, μια εικόνα που εντείνει το δραματικό φορτίο και τροφοδοτεί την αφήγηση του «μαρτυρίου» και της «αδικίας» που το καθεστώς θέλει να προβάλει προς τα μέσα και προς τα έξω.
Στην υπερυψωμένη εξέδρα τοποθετήθηκε το φέρετρο του Χαμενεΐ, με το μαύρο τουρμπάνι επάνω—ένα ισχυρό σύμβολο θρησκευτικής εξουσίας—δίπλα σε τέσσερα ακόμη φέρετρα συγγενών. Η συμμετοχή ήταν μαζική, με αυστηρό διαχωρισμό ανά φύλο, όπως επιβάλλουν οι κανόνες και η πρακτική σε τέτοιου τύπου δημόσιες τελετές.
Παράλληλα, οι υψηλές θερμοκρασίες, που πλησίαζαν τους 40°C, πρόσθεσαν σωματική δοκιμασία σε μια ήδη φορτισμένη μέρα, ενώ οι αρχές επιχειρούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο της ροής του πλήθους.
Απών ο Μοτζτάμπα: το μήνυμα πίσω από μια απουσία
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί η αναφορά στην απουσία του γιου του, Μοτζτάμπα, στοιχείο που προσθέτει πολιτικό βάθος σε ένα κατά τα άλλα τελετουργικό γεγονός. Σε μια περίοδο που κάθε κίνηση αξιολογείται ως ένδειξη ισορροπιών ή εσωτερικών διαπραγματεύσεων, η απουσία ενός τόσο προβεβλημένου προσώπου—ιδίως σε μια τελετή με τόσο υψηλό συμβολισμό—μπορεί να ερμηνευτεί ποικιλοτρόπως: από λόγους ασφαλείας έως επιμελημένη στρατηγική αποφυγής πολιτικών εντυπώσεων. Όποια κι αν είναι η πραγματική αιτία, το γεγονός ενισχύει τη συζήτηση για τη «δοκιμασία συνοχής» που αντιμετωπίζει το ιρανικό καθεστώς μετά τον θάνατο του μακροβιότερου πυλώνα του.
Δοκιμασία συνοχής για το ιρανικό καθεστώς: ασφάλεια, έλεγχος και φόβος πανικού
Οι αρχές της Τεχεράνης υποστηρίζουν ότι οι τελετές θα μπορούσαν να κινητοποιήσουν πάνω από 10 εκατομμύρια ανθρώπους μόνο στην πρωτεύουσα—μια εκτίμηση που, ανεξάρτητα από την ακρίβειά της, δείχνει το μέγεθος της κινητοποίησης που επιχειρείται. Η πόλη τέθηκε υπό εξαιρετικά αυστηρά μέτρα ασφαλείας: αποκλεισμοί δρόμων, περιορισμοί στις μετακινήσεις και ακόμη και προσωρινή αναστολή πτήσεων. Παράλληλα εκδόθηκαν οδηγίες για την αποφυγή επικίνδυνου συνωστισμού, καθώς οι μαζικές συγκεντρώσεις ενέχουν πάντα τον κίνδυνο ποδοπατήματος, ειδικά όταν το πλήθος κινείται σε κύματα και η ένταση ανεβαίνει.
Το «ανθρώπινο ποτάμι» της κηδείας λειτουργεί, έτσι, και ως τεστ επιχειρησιακής ικανότητας: κατά πόσο το κράτος μπορεί να οργανώσει, να περιφρουρήσει και να ελέγξει μια τεράστια συγκέντρωση χωρίς να υπάρξουν επεισόδια, πανικός ή εικόνες που θα υπονόμευαν το μήνυμα ισχύος. Την ίδια στιγμή, κάθε πλάνο που μεταδίδεται από τα κρατικά μέσα επιδιώκει να επιβεβαιώσει ότι, παρά το σοκ του θανάτου, ο μηχανισμός παραμένει όρθιος.
