Με μια απόφαση-ορόσημο που συνιστά ισχυρό πολιτικό και θεσμικό πλήγμα για τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, το Ανώτατο Δικαστήριο ακύρωσε την προσπάθειά του να αμφισβητήσει το «δίκαιο του εδάφους», δηλαδή τη χορήγηση της ιθαγένειας σε όσους γεννιούνται σε αμερικανικό έδαφος.
Η ετυμηγορία, που εκδόθηκε σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη συγκυρία για τη χώρα, επαναβεβαιώνει ότι η ιδιότητα του Αμερικανού πολίτη δεν μπορεί να ανατραπεί με εκτελεστικό διάταγμα, αλλά εδράζεται σε συνταγματικές εγγυήσεις με βαθιές ιστορικές ρίζες.
Το Δικαστήριο, με ψήφους 6 έναντι 3, ακύρωσε το διάταγμα που είχε υπογράψει ο Τραμπ πέρυσι, σχεδόν αμέσως μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο για δεύτερη θητεία. Το επίμαχο μέτρο στόχευε να περιορίσει το δίκαιο του εδάφους αποκλείοντας από την αυτόματη ιθαγένεια τα παιδιά παράτυπων μεταναστών που γεννιούνται στις ΗΠΑ.
Εντασσόταν, όπως τόνιζε η κυβέρνηση, σε μια ευρύτερη στρατηγική αυστηροποίησης της μεταναστευτικής πολιτικής, με στόχο τον περιορισμό της μετανάστευσης.
Δεν είναι η πρώτη φορά φέτος που το Ανώτατο Δικαστήριο βάζει «φρένο» σε βασική πρωτοβουλία του Τραμπ. Τον Φεβρουάριο είχε ακυρώσει την προσπάθειά του να επιβάλει σαρωτικούς δασμούς σε παγκόσμιο επίπεδο, δείχνοντας ότι είναι διατεθειμένο να ελέγξει αποφασιστικά την εκτελεστική εξουσία όταν θεωρεί ότι υπερβαίνει τα όριά της.
Το επίκεντρο της σύγκρουσης για την ιθαγένεια
Η υπόθεση άγγιξε τον πυρήνα του αμερικανικού συνταγματικού κεκτημένου. Η λεγόμενη Ρήτρα Ιθαγένειας της 14ης Τροπολογίας ορίζει ότι «όλοι οι άνθρωποι που γεννήθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες ή απέκτησαν την υπηκοότητά τους και υπόκεινται στη δικαιοδοσία τους είναι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Πολιτείας στην οποία κατοικούν». Εδώ και δεκαετίες, η διάταξη αυτή θεωρείται ο θεματοφύλακας του δικαίου του εδάφους, εξασφαλίζοντας ότι η γέννηση εντός ΗΠΑ οδηγεί—με ελάχιστες εξαιρέσεις—στην απόκτηση της ιθαγένειας.
Οι παραδοσιακά αναγνωρισμένες εξαιρέσεις είναι περιορισμένες: για παράδειγμα, τα παιδιά ξένων διπλωματών ή περιπτώσεις που σχετίζονται με κατοχή από εχθρική δύναμη. Πέρα από αυτά, η βασική αρχή παραμένει ότι η γέννηση στο αμερικανικό έδαφος δημιουργεί δεσμό ιθαγένειας.
Το διάταγμα που ακυρώθηκε επιχειρούσε να επιβάλει μια νέα, στενότερη ερμηνεία: οι ομοσπονδιακές υπηρεσίες θα έπρεπε να μην αναγνωρίζουν την ιθαγένεια ενός παιδιού που γεννιέται στις ΗΠΑ αν κανείς από τους γονείς του δεν είναι Αμερικανός πολίτης ή νόμιμος μόνιμος κάτοικος (κάτοχος «πράσινης κάρτας»). Η κυβέρνηση Τραμπ υποστήριζε ότι η φράση «υπόκεινται στη δικαιοδοσία» των ΗΠΑ δεν καλύπτει βρέφη μεταναστών που βρίσκονται στη χώρα παράτυπα ή νόμιμα αλλά προσωρινά—όπως τα παιδιά φοιτητών ή κατόχων προσωρινής βίζας εργασίας. Με άλλα λόγια, το δίκαιο του εδάφους, κατά την άποψή της, δεν θα έπρεπε να λειτουργεί ως «αυτόματος μηχανισμός» ιθαγένειας σε όλες τις περιπτώσεις.
Η δικαστική μάχη και οι προσφυγές κατά του διατάγματος
Οι προσφυγές κατά του διατάγματος υποστήριζαν ότι παραβιάζει τη 14η Τροπολογία. Επικριτές του Τραμπ τον κατηγορούσαν ότι η προσέγγισή του στο μεταναστευτικό ενέχει φυλετικές και θρησκευτικές διακρίσεις, καθώς και ότι μετατρέπει ένα θεμελιώδες δικαίωμα σε εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης.
Ιδιαίτερη βαρύτητα απέκτησαν οι πρακτικές συνέπειες του μέτρου. Πριν εκδοθεί η απόφαση, εμπειρογνώμονες εκτιμούσαν ότι θα μπορούσε να επηρεάσει το νομικό καθεστώς έως και 250.000 μωρών που γεννιούνται κάθε χρόνο, ενώ εκατομμύρια οικογένειες θα βρίσκονταν αντιμέτωπες με την ανάγκη να αποδεικνύουν την ιθαγένεια των νεογέννητων παιδιών τους—μια διαδικασία που, στην πράξη, θα άνοιγε τον δρόμο για γραφειοκρατικά εμπόδια και μακρόχρονες δικαστικές διαμάχες.
Ενάντια στο διάταγμα είχαν προσφύγει, μεταξύ άλλων, γονείς και παιδιά στην Πολιτεία του Νιού Χαμσάιρ, υποστηρίζοντας ότι απειλείται άμεσα η ιθαγένειά τους. Κατώτερο δικαστήριο είχε ήδη μπλοκάρει την εφαρμογή της εντολής, και το Ανώτατο Δικαστήριο κλήθηκε να δώσει την οριστική απάντηση.
Η σκιά της υπόθεσης «Ουόνγκ Κιμ Αρκ» και η απόφαση της πλειοψηφίας
Κεντρικό ρόλο στην επιχειρηματολογία των προσφευγόντων είχε η ιστορική απόφαση του 1898, «ΗΠΑ εναντίον Ουόνγκ Κιμ Αρκ». Εκεί, το Δικαστήριο είχε αναγνωρίσει ότι η 14η Τροπολογία χορηγεί την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται στο αμερικανικό έδαφος, ακόμη και αν είναι παιδιά αλλοδαπών. Η υπόθεση αυτή θεωρείται εδώ και πάνω από έναν αιώνα θεμέλιο λίθο για την ερμηνεία του δικαίου του εδάφους.
Ο συντηρητικός δικαστής Τζον Ρόμπερτς, που συνέταξε την απόφαση της πλειοψηφίας, έκρινε ότι το εκτελεστικό διάταγμα παραβιάζει τη σαφή διατύπωση της 14ης Τροπολογίας, η οποία εγγυάται την ιθαγένεια σε όποιον γεννιέται στις ΗΠΑ—με τις γνωστές, ελάχιστες εξαιρέσεις. Στο σκεπτικό του έδωσε και μια ευρύτερη, θεσμική διάσταση: «Η ιθαγένεια, τότε και τώρα, ήταν το δικαίωμα να έχει κανείς δικαιώματα, να συμμετέχει ελεύθερα στην πολιτική κοινότητά μας», έγραψε, τονίζοντας ότι οι συντάκτες της 14ης Τροπολογίας υποσχέθηκαν αυτό το δικαίωμα σε κάθε ελεύθερο άνθρωπο στη χώρα. «Σήμερα, τηρούμε αυτήν την υπόσχεση», πρόσθεσε.
Ο Ρόμπερτς επικαλέστηκε ρητά το προηγούμενο του 1898, σημειώνοντας ότι, στα 128 χρόνια που μεσολάβησαν, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα ερμηνεύσει την υπόθεση του Ουόνγκ Κιμ Αρκ ως εγγύηση ιθαγένειας για όλα τα παιδιά που γεννιούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες και υπόκεινται στην εξουσία τους. Κατά την πλειοψηφία, δεν υπάρχει κανένας πειστικός λόγος να εγκαταλειφθεί αυτή η γραμμή σήμερα, ενώ υπήρχαν «ελάχιστα στοιχεία» που να στηρίζουν την «έντονα αναθεωρητική» ερμηνεία της κυβέρνησης Τραμπ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο συντηρητικός δικαστής Μπρετ Κάβανο συμφώνησε με την απόφαση απόρριψης του διατάγματος, αλλά με διαφορετική αιτιολόγηση: κατά το σκεπτικό του, το διάταγμα προσκρούει σε ξεχωριστό ομοσπονδιακό νόμο που ρυθμίζει το δικαίωμα στην ιθαγένεια, και όχι κατ’ ανάγκην ευθέως στη 14η Τροπολογία.
Μια απόφαση με έντονο πολιτικό και συμβολικό φορτίο
Η παρέμβαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στο ζήτημα του τι σημαίνει να είναι κανείς Αμερικανός πολίτης ήρθε μόλις τέσσερις ημέρες πριν από τους εορτασμούς της 4ης Ιουλίου και ενώ πλησιάζει η επέτειος των 250 χρόνων από την ίδρυση των ΗΠΑ. Το χρονικό πλαίσιο ενίσχυσε τον συμβολισμό: το δίκαιο του εδάφους δεν παρουσιάστηκε απλώς ως τεχνικός κανόνας, αλλά ως στοιχείο της αμερικανικής ταυτότητας και της συνταγματικής συνέχειας.
Κατά τη διαδικασία εξέτασης της υπόθεσης, την 1η Απριλίου, ο Τραμπ έγραψε ιστορία ως ο πρώτος εν ενεργεία πρόεδρος που παρέστη σε συνεδρίαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Ωστόσο, η παρουσία του ήταν σύντομη, καθώς αποχώρησε μόλις ξεκίνησε η αγόρευση του αντίδικου δικηγόρου—μια λεπτομέρεια που τροφοδότησε περαιτέρω σχόλια για το πολιτικό βάρος της υπόθεσης.