Καθώς η Ευρώπη διανύει ακόμη ένα ιδιαίτερα θερμό καλοκαίρι, η πίεση στους υδάτινους πόρους γίνεται πιο αισθητή από ποτέ. Οι υψηλές θερμοκρασίες, οι παρατεταμένες ξηρασίες και η αυξημένη ζήτηση από την αγροτική παραγωγή, τις πόλεις και τον τουρισμό δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Παρότι σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης χρησιμοποιείται συνολικά μόλις το 5,8% των διαθέσιμων αποθεμάτων γλυκού νερού, ο αριθμός αυτός μπορεί να είναι παραπλανητικός. Ο μέσος όρος «κρύβει» μεγάλες αποκλίσεις: άλλες χώρες έχουν άνεση και άλλες βρίσκονται σταθερά στο όριο — ή και πέρα από αυτό.
Στην πράξη, η λειψυδρία δεν εξελίσσεται παντού με τον ίδιο τρόπο. Εξαρτάται από το κλίμα, τη γεωγραφία, τις βροχοπτώσεις, τον πληθυσμό, τις υποδομές και τη διαχείριση. Κι αυτό σημαίνει πως η εικόνα της Ευρώπης είναι περισσότερο ένα μωσαϊκό κινδύνων παρά ένας ενιαίος χάρτης.
Λειψυδρία στην Ευρώπη: οι χώρες με τη μεγαλύτερη πίεση στους υδάτινους πόρους
Οι δείκτες της Eurostat και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (EEA) δείχνουν ότι, όταν μια χώρα χρησιμοποιεί πάνω από το 20% των διαθέσιμων υδάτινων πόρων της, θεωρείται ότι εισέρχεται σε «ζώνη προειδοποίησης». Από εκεί και πάνω, το σύστημα γίνεται ευάλωτο: μια κακή χρονιά βροχοπτώσεων, ένα παρατεταμένο κύμα καύσωνα ή μια αύξηση της ζήτησης μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμούς, αυξήσεις κόστους και κοινωνικές πιέσεις.
Το πιο ανησυχητικό παράδειγμα είναι η Κύπρος, η οποία βρίσκεται ουσιαστικά σε διαρκή κατάσταση συναγερμού. Η χώρα αξιοποιεί το 72% των διαθέσιμων αποθεμάτων γλυκού νερού, ενώ κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού το ποσοστό αυτό μπορεί να φτάσει ακόμη και το 92%. Με άλλα λόγια, η Κύπρος λειτουργεί πολύ κοντά στα απόλυτα όρια αντοχής του συστήματος. Νωρίτερα φέτος, οι αρχές κάλεσαν τους πολίτες να μειώσουν κατά 10% την ημερήσια κατανάλωση νερού — μια μείωση που αντιστοιχεί περίπου σε δύο λεπτά λιγότερη χρήση. Παράλληλα, η ταχεία αύξηση του πληθυσμού εντείνει την πίεση σε ένα ήδη περιορισμένο υδατικό ισοζύγιο.
Για να καλυφθούν οι ανάγκες σε πόσιμο νερό, η κυβέρνηση επιταχύνει την εγκατάσταση μονάδων αφαλάτωσης, ειδικά ενόψει της τουριστικής περιόδου. Την ίδια στιγμή, η ανάδειξη του ζητήματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο κερδίζει έδαφος, καθώς η διαχείριση της λειψυδρίας έχει περάσει στις βασικές προτεραιότητες πολιτικής.
Αμέσως μετά έρχεται η Μάλτα. Σε ετήσια βάση, η χρήση νερού ανέρχεται στο 33%, όμως το καλοκαίρι η πίεση αυξάνεται δραματικά και φτάνει το 67%. Σε νησιωτικά κράτη με περιορισμένους φυσικούς πόρους και αυξημένη εποχική ζήτηση, η ισορροπία είναι ιδιαίτερα εύθραυστη — και κάθε διακοπή ή αστοχία στο σύστημα μπορεί να έχει δυσανάλογα μεγάλες συνέπειες.
Παρόμοια τάση εμφανίζεται σε αρκετές μεσογειακές χώρες, όπου η θερινή περίοδος συμπίπτει με αυξημένη κατανάλωση και χαμηλότερη φυσική αναπλήρωση. Η Ελλάδα (37%), η Ρουμανία (34%), η Πορτογαλία (31%), η Ιταλία (27%) και η Ισπανία (26,5%) βρίσκονται σταθερά εντός της ζώνης προειδοποίησης κατά το καλοκαίρι. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα με την ίδια ένταση, αλλά δείχνει ότι η λειψυδρία παραμένει ένας δομικός κίνδυνος που επανέρχεται κάθε χρόνο, με όλο και μεγαλύτερη επιμονή.
Πρόσβαση σε καθαρό νερό: όταν το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ποσότητα
Η λειψυδρία, ωστόσο, δεν μετριέται μόνο με το πόσο νερό καταναλώνει μια χώρα σε σχέση με τα διαθέσιμα αποθέματά της. Ένα εξίσου κρίσιμο ερώτημα είναι πόσοι άνθρωποι έχουν πραγματική πρόσβαση σε επαρκές, ασφαλές και καθαρό νερό.
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, η κλιματική αλλαγή και οι συχνότερες περίοδοι ξηρασίας αναμένεται να εντείνουν τη συχνότητα, την ένταση και τις επιπτώσεις της λειψυδρίας τουλάχιστον έως το 2030. Παράλληλα, άλλη έκθεση του ίδιου οργανισμού επισημαίνει ότι περίπου ένας στους δέκα κατοίκους της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιμετωπίζει δυσκολίες πρόσβασης σε επαρκές, ασφαλές και καθαρό νερό.
Το πρόβλημα εμφανίζεται εντονότερα στην Κύπρο, όπου επηρεάζεται το 36,5% του πληθυσμού, και στην Ελλάδα, όπου το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει το 31,5%. Αυτά τα στοιχεία δείχνουν πως η πίεση στους υδάτινους πόρους μπορεί να μεταφράζεται άμεσα σε δυσκολίες στην καθημερινότητα, ειδικά σε περιόδους υψηλής ζήτησης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι αρκετές χώρες με προβλήματα πρόσβασης σε καθαρό νερό — όπως η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Κροατία και η Ιρλανδία — δεν εμφανίζουν ιδιαίτερα υψηλή εκμετάλλευση των αποθεμάτων γλυκού νερού. Αυτό υποδηλώνει πως, σε πολλές περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι η «έλλειψη» νερού ως φυσικού πόρου, αλλά τα γερασμένα δίκτυα, οι απώλειες, οι διαρροές και οι αδυναμίες στα συστήματα υδροδότησης και επεξεργασίας.
Αντίθετα, παρά την υψηλή κατανάλωση υδάτινων πόρων, χώρες όπως η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία φαίνεται να διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα τη διανομή ασφαλούς πόσιμου νερού, διατηρώντας το ποσοστό των πολιτών που αντιμετωπίζουν προβλήματα πρόσβασης χαμηλότερο από τον μέσο όρο της Ε.Ε., ο οποίος υπολογίζεται στο 9%.