Περισσότεροι από 10.000 επιπλέον θάνατοι καταγράφηκαν σε ευρωπαϊκές χώρες την εβδομάδα που κορυφώθηκε ο ακραίος καύσωνας του Ιουνίου, υπενθυμίζοντας με δραματικό τρόπο πόσο γρήγορα μπορεί η υπερβολική ζέστη να μετατραπεί σε κρίση δημόσιας υγείας.
Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό δίκτυο παρακολούθησης θνησιμότητας EuroMOMO, από τις 22 έως τις 28 Ιουνίου σημειώθηκαν συνολικά 10.650 περισσότεροι θάνατοι από τους αναμενόμενους, την ώρα που ο καύσωνας έπληττε ιδιαίτερα τη Γαλλία, την Ισπανία, τη Βρετανία και άλλες περιοχές της δυτικής Ευρώπης.
Το ανησυχητικότερο στοιχείο: πάνω από 9.000 από τα θύματα ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, δηλαδή η ηλικιακή ομάδα που αποδεικνύεται σταθερά η πιο ευάλωτη στις υψηλές θερμοκρασίες.
Τα στοιχεία προέρχονται από εθνικές στατιστικές θνησιμότητας 27 ευρωπαϊκών χωρών ή περιφερειών και συγκεντρώθηκαν από το EuroMOMO, το οποίο υποστηρίζεται από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).
Πρόκειται για μια ευρύτερη εικόνα της «υπερβάλλουσας θνησιμότητας»—δηλαδή της απόκλισης από τον αναμενόμενο αριθμό θανάτων—που βοηθά τους επιστήμονες να εντοπίζουν γρήγορα ανωμαλίες και πιθανά κύματα κινδύνου, ακόμη κι όταν οι αιτίες δεν έχουν αποδοθεί επισήμως σε συγκεκριμένο παράγοντα.
Πάνω από 10.000 επιπλέον θάνατοι: τι δείχνουν τα στοιχεία του EuroMOMO
Η υπερβάλλουσα θνησιμότητα που καταγράφηκε την τελευταία εβδομάδα του Ιουνίου ξεχωρίζει όχι μόνο για το μέγεθός της, αλλά και για το γεγονός ότι σημειώθηκε σε περίοδο όπου, ιστορικά, τα συστήματα υγείας δεν αντιμετωπίζουν συνήθως τέτοιας έντασης πίεση. Μάλιστα, τις προηγούμενες οκτώ εβδομάδες οι ίδιες χώρες εμφάνιζαν κατά μέσο όρο περίπου 500 λιγότερους θανάτους την εβδομάδα από το αναμενόμενο, κάτι που κάνει την απότομη στροφή ακόμη πιο χαρακτηριστική.
Τα δεδομένα του EuroMOMO αφορούν τη συνολική θνησιμότητα από όλες τις αιτίες και όχι αποκλειστικά θανάτους που καταχωρίστηκαν επίσημα ως «σχετιζόμενοι με τη ζέστη». Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν υπήρξε κάποιος άλλος εμφανής παράγοντας—όπως ένα εκτεταμένο κύμα λοιμώξεων—που θα μπορούσε να δικαιολογήσει την αιφνίδια αύξηση. Με άλλα λόγια, το μοτίβο των αριθμών «δείχνει» την ακραία ζέστη ως τον βασικό ύποπτο.
Ο Λάσε Βέστεργκααρντ, επικεφαλής ιατρός στο Δανικό Ινστιτούτο Serum, το οποίο φιλοξενεί το EuroMOMO, χαρακτήρισε ασυνήθιστη την έκταση της αύξησης για την εποχή. Όπως ανέφερε, «μια τέτοια υπερβάλλουσα θνησιμότητα αυτή την εποχή είναι ασυνήθιστη» και το ύψος της «είναι πραγματικά πολύ υψηλό», ενώ πρόσθεσε ότι είναι δύσκολο να εξηγηθεί από οτιδήποτε άλλο πέρα από την ακραία ζέστη.
Παράλληλα, το EuroMOMO υπενθυμίζει ότι οι αριθμοί των τελευταίων εβδομάδων μπορεί να αναθεωρηθούν, καθώς συχνά υπάρχουν καθυστερήσεις στην καταγραφή θανάτων. Όμως ακόμη και με πιθανές διορθώσεις, η εικόνα που προκύπτει είναι ξεκάθαρη: οι καύσωνες μπορούν να έχουν άμεσο και μετρήσιμο αποτύπωμα στη θνησιμότητα.
Γιατί οι ηλικιωμένοι πληρώνουν το βαρύτερο τίμημα
Η συντριπτική πλειονότητα των επιπλέον θανάτων—πάνω από 9.000—αφορούσε ανθρώπους 65 ετών και άνω. Οι ηλικιωμένοι ανήκουν στις ομάδες που κινδυνεύουν περισσότερο από την ακραία ζέστη, όχι μόνο επειδή ο οργανισμός τους δυσκολεύεται να ρυθμίσει τη θερμοκρασία, αλλά και επειδή συχνά συνυπάρχουν χρόνια νοσήματα ή φαρμακευτικές αγωγές που αυξάνουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης, υπότασης ή θερμικής καταπόνησης.
Οι υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να προκαλέσουν άμεσα θερμοπληξία, αλλά πολύ συχνά λειτουργούν ως «επιταχυντής» υποκείμενων προβλημάτων: επιδεινώνουν καρδιαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, αυξάνουν το φορτίο στο κυκλοφορικό και δυσκολεύουν την αναπνοή—ιδίως όταν συνδυάζονται με αυξημένες συγκεντρώσεις όζοντος. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πιο ευάλωτοι πληθυσμοί αντιμετωπίζουν πολλαπλούς κινδύνους ταυτόχρονα, συχνά χωρίς εμφανή προειδοποίηση.
Γαλλία και Βέλγιο στο υψηλότερο επίπεδο υπερβάλλουσας θνησιμότητας
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η Γαλλία και το Βέλγιο ήταν οι μόνες χώρες που κατέγραψαν «πολύ υψηλή» υπερβάλλουσα θνησιμότητα την τελευταία εβδομάδα του Ιουνίου. Στο Βέλγιο, η αύξηση θανάτων κατά τη διάρκεια καύσωνα ήταν η μεγαλύτερη από τότε που ξεκίνησε η σχετική παρακολούθηση, το 2000.
Σύμφωνα με το βελγικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας Sciensano, από τις 18 Ιουνίου έως την 1η Ιουλίου σημειώθηκαν 1.747 περισσότεροι θάνατοι από τους αναμενόμενους, με την υπερβάλλουσα θνησιμότητα να αγγίζει το 47,8%. Η πιο θανατηφόρα ημέρα ήταν η 27η Ιουνίου, όταν καταγράφηκαν 641 επιπλέον θάνατοι. Το Sciensano συνέδεσε τη μεγάλη επιβάρυνση με τη διάρκεια του καύσωνα, τις παρατεταμένα υψηλές θερμοκρασίες και τις αυξημένες συγκεντρώσεις όζοντος—έναν συνδυασμό που επιβαρύνει ιδιαίτερα όσους έχουν ευαίσθητο αναπνευστικό ή καρδιολογικό ιστορικό.
Αγγλία και Ουαλία: εκτίμηση για 2.700 θανάτους που συνδέονται με τη ζέστη
Σε ξεχωριστή επιστημονική ανάλυση, εκτιμήθηκε ότι περισσότεροι από 2.700 άνθρωποι πέθαναν από αιτίες που συνδέονται με τη ζέστη στην Αγγλία και την Ουαλία κατά τη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα του Μαΐου και του Ιουνίου. Στην έρευνα συμμετείχαν επιστήμονες από το Imperial College London, τη βρετανική Μετεωρολογική Υπηρεσία και τη London School of Hygiene & Tropical Medicine.
Οι ερευνητές εκτίμησαν επίσης ότι η κλιματική αλλαγή πρόσθεσε 3 έως 4 βαθμούς Κελσίου στις μέγιστες θερμοκρασίες και ότι ευθύνεται για περίπου το 42% των θανάτων που συνδέθηκαν με τα δύο κύματα ζέστης. Πρόκειται για μια ένδειξη ότι η αύξηση της θερμοκρασίας δεν είναι απλώς ένα μετεωρολογικό γεγονός, αλλά παράγοντας που μεταβάλλει το επίπεδο κινδύνου σε πληθυσμιακή κλίμακα.
Ρεκόρ θερμοκρασίας, πιεσμένα νοσοκομεία και υποδομές στα όριά τους
Ο καύσωνας στα τέλη Ιουνίου δεν άφησε το αποτύπωμά του μόνο στους δείκτες θνησιμότητας. Προκάλεσε διακοπές στην ηλεκτροδότηση, κλείσιμο σχολείων και έντονη πίεση στα συστήματα υγείας, ενώ καταρρίφθηκαν θερμοκρασιακά ρεκόρ σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Βρετανία. Τα ακραία θερμικά επεισόδια δοκιμάζουν την αντοχή των πόλεων, ιδιαίτερα όταν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας κρατά τις θερμοκρασίες υψηλές και τη νύχτα, περιορίζοντας την ανάκαμψη του οργανισμού.
Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι τέτοια επεισόδια γίνονται συχνότερα και εντονότερα εξαιτίας της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Σε συνδυασμό με τη γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού και την αύξηση των χρόνιων νοσημάτων, οι καύσωνες αναδεικνύονται σε μία από τις σημαντικότερες απειλές για τη δημόσια υγεία στην Ευρώπη.
Το μήνυμα των αριθμών είναι σαφές: οι «πάνω από 10.000 επιπλέον θάνατοι» δεν είναι απλώς ένα στατιστικό εύρημα, αλλά προειδοποίηση για το παρόν και το μέλλον. Καθώς οι περίοδοι ακραίας ζέστης εντείνονται, η πρόληψη, η έγκαιρη ενημέρωση και η στοχευμένη προστασία των ευάλωτων—ιδίως των ηλικιωμένων—θα καθορίσουν πόσο βαρύ θα είναι το ανθρώπινο κόστος του επόμενου καύσωνα.
